Умумий маълумот: Бачадон бўйни саратони

Бачадон бўйни саратони нима?

Бачадон бўйни саратони хавфли ўсма бўлиб, бачадон бўйни соҳасида пайдо бўлади. Ушбу патология аёллар репродуктив тизимининг барча ўсма шикастланишларининг тахминан 15% ни ташкил қилади. Бачадон бўйни раки тарқалганлиги жиҳатидан эндометрий раки билан сут бези ракидан кейин учинчи ўринда туради. Касаллик етарлича осон ташхисланишига қарамасдан, беморларнинг 40% да у кечки босқичларда аниқланади.

Бачадон бўйни саратони шакллари

  1. ЯССИ ЭПИТЕЛИЙДАН РИВОЖЛАНГАН ЎСИМТАЛАР

    • HPV билан боғлиқ ясси ҳужайрали саратон;
    • HPV билан боғлиқ бўлмаган ясси ҳужайрали саратон;
    • Ноаниқ (нонспетсифик) ясси ҳужайрали саратон.

  2. БЕЗЛИ ЭПИТЕЛИЙДАН РИВОЖЛАНАДИГАН ЎСИМТАЛАР

    • HPV билан боғлиқ аденокарсинома;
    • HPV билан боғлиқ бўлмаган аденокарсинома (ошқозон, ёруғ ҳужайрали, мезонефрик турлари);
    • Эндометриоид аденокарсинома;
    • Карсиносаркома.

  3. НОЁБ ШАКЛЛАР

    • Аралаш эпителиал ва мезенхимал ўсимталар;
    • Герминоген ўсимталар;
    • Нейроэндокрин ўсимталар.

HPV билан боғлиқ бўлмаган саратон одатда тезроқ ривожланади ва прогнози ёмонроқ бўлади. Шу сабабли, бугунги кунда HPV мақоми (статуси) даволаш режасини танлашда муҳим омил ҳисобланади.

Ҳужайралар дифференсияланиш даражаси

Дифференсияланиш — бу ўсимта ҳужайралари соғлом ҳужайралардан қанчалик фарқ қилишини билдиради. Қанчалик фарқ катта бўлса, ўсимта шунчалик тез ўсади ва тарқалиш хавфи юқори бўлади.

Учта даража мавжуд:

  1. ПАСТ МАЛИГНЛИК

    Ҳужайралар соғлом ҳужайраларга ўхшайди, ўсиш секин;

  2. ЎРТАЧА

    ўртача фарқ, ўсиш тезлашган;

  3. ЮҚОРИ МАЛИГНЛИК

    ҳужайралар кескин ўзгарган, ўсма тез ўсади ва тарқалади.

Энг кўп учрайдиган шакллар

  • Ясси ҳужайрали саратон — барча ҳолатларнинг тахминан 80 фоизини ташкил этади. Скрининг туфайли кўпинча эрта босқичда аниқланади ва муваффақиятли даволанади (жарроҳлик, нур ёки кимёнур терапияси).
  • Аденокарсинома — 10–20 фоиз ҳолларда учрайди, ўтиши ясси ҳужайрали шаклга ўхшаш. Даволаш тактикаси босқичга боғлиқ.
  • Нейроэндокрин карсинома — кам учрайдиган (1%) лекин агрессив тур. У тезда метастаз беради ва кўпинча жарроҳлик, кимё ва нур терапиясининг комбинацияси билан даволанади.
  • Герминоген ўсимталар — жуда кам учрайди, лекин ўткир кечади. Асосий даволаш усули — жарроҳлик йўли билан олиб ташлаш.

Метастатик жараёнларда

Асосий даволаш — тизимли терапия (кимётерапия, нишонли ёки иммунотерапия). Айрим ҳолларда маҳаллий усуллар — метастазни жарроҳлик йўли билан олиб ташлаш ёки нур терапияси — қўшимча сифатида қўлланилади.

Асосийси

Бачадон бўйни саратонининг икки асосий шакли мавжуд: ясси ҳужайрали ва аденокарсинома. HPV ҳолатини аниқлаш шифокорга энг тўғри даволаш режасини танлашга ёрдам беради. Мунтазам скрининг, эрта ташхис ва ўз вақтида даволаш касалликни бошланғич босқичда аниқлаш имконини беради ва тўлиқ соғайиш эҳтимолини сезиларли даражада оширади.

Бачадон бўйни саратони босқичлари

Бачадон бўйни саратони, аёллар репродуктив тизимининг бошқа хавфли ўсимталари каби, халқаро ТНМ ва ФИГО (Халқаро акушерлик ва гинекология федерацияси) тизимларига кўра таснифланади. Бу тизимлар шифокорларга ўсимта қанчалик ривожланганини баҳолаш ва энг самарали даволаш йўлини танлаш имконини беради.

Босқич — бу ўсимта бачадон бўйни чегарасидан чиқиб кетганми, яқин атрофдаги аъзоларга ёки лимфа тугунларига тарқалганми, ёки узоқ метастазлар пайдо бўлганми, деган саволларга жавоб беради. Айнан босқич тўғри даволаш тактикасини танлашда асосий мезон ҳисобланади.

Бачадон бўйни саратони тўрт босқичга бўлинади ва ҳар бири ўз ичида кичик гуруҳларга эга.

  1. 40% аёлларда шу босқичда аниқланади. Ўсимта бачадон бўйни ичида жойлашган.

    ИА — саратон фақат микроскоп остида аниқланади, ўсимта чуқурлиги 5 мм дан ошмайди:

    ИА1 — 3 мм гача

    ИА2 — 3–5 мм

    ИБ — чуқурлиги 5 мм дан ортиқ:

    ИБ1 — 2 см гача

    ИБ2 — 2–4 см

    ИБ3 — 4 см дан катта

  2. 20% беморларда аниқланади. Ўсимта бачадон бўйнидан ташқарига чиққан, аммо тос деворларига ёки қиннинг пастки учдан бир қисмига етмаган бўлади.

    ИИА — ўсимта қиннинг юқори икки учдан бир қисмини қамраб олади,

    ИИА1 — 4 см гача

    ИИА2 — 4 см дан катта

    ИИБ — ўсимта бачадон атрофидаги параметрийга тарқалган, лекин тос деворларига етмаган.

  3. 30% ҳолатларда учрайди. Ўсимта қиннинг пастки қисмини, тос деворларини ва/ёки лимфа тугунларини зарарлайди.

    ИИИА — фақат қиннинг пастки учдан бир қисми зарарланган

    ИИИБ — ўсимта тос деворларига тарқалган ёки сийдик йўлини босиб, буйракда гидронефроз чақирган

    ИИИС — ўсимта лимфа тугунларига метастаз берган, ўлчамидан қатъи назар:

    ИИИС1 — фақат тос лимфа тугунлари зарарланган

    ИИИС2 — парааортал лимфа тугунлари зарарланган

  4. Энг оғир босқич бўлиб, тахминан 10% аёлларда аниқланади.

    ИВА — ўсимта сийдик пуфаги, тўғри ичак ёки бошқа яқин органларга ўтган

    ИВБ — метастазлар узоқ жойларга — қўлтиқости, бўйин усти лимфа тугунларига, ўпка, жигар ёки суякларга тарқалган

Прогноз ва касаллик кечиши

Бачадон бўйни саратонининг прогнози босқичга, ўсимтанинг агрессивлигига ва ҳужайра тузилишига боғлиқ. Касаллик қанчалик эрта аниқланса, тўлиқ соғайиш эҳтимоли шунчалик юқори бўлади. Шунингдек, аёлнинг умумий соғлиғи ва бошқа касалликлари ҳам даволаш танловига таъсир қилади.

Баъзан ҳатто оғир босқичларда ҳам натижалар кутилганидан яхшироқ бўлиши мумкин. Замонавий усуллар, хусусан иммунотерапия, беморларнинг умрини узайтиради ва ҳаёт сифатини яхшилайди.

Асосийси

Бачадон бўйни саратони босқичи ўсимтанинг қанчалик тарқалганини кўрсатади. Тўғри босқични аниқлаш — тўғри даволаш ва соғайиш имконини белгиловчи энг муҳим қадамлардан биридир. Касаллик қанчалик эрта ташхисланса, соғайиш эҳтимоли шунчалик юқори бўлади.

Бачадон бўйни ривожланиш хавф омиллари

Бачадон бўйни саратонининг асосий сабаби юқори онкоген хавфли HPV инфексиясининг узоқ сақланиб қолишидир, айниқса HPV 16 ва 18 турлари. HPV 16 ясси ҳужайрали саратон билан, HPV 18 эса аденокарсинома билан боғлиқ.

Хавф омиллари қуйидагилардан иборат:

Радиация таъсири

кимёвий моддалар ва радиациянинг таъсири

Иммун тизими

Танада иммун тизимининг заифлашиши

Бачадон бўйни ўзгаришлари

Бачадон бўйни дисплазияси (СИН) — саратон олди ўзгаришлари. Эктопия (кўпинча «эрозия» дейилади) мустақил саратон олди касаллиги эмас.

Маҳаллий иммунитет пасайиши сабаблари:

Инфексиялар

ОИВ, генитал герпес, хламидиоз.

Витамин етишмаслиги

Организмда А ва С витаминлари етишмовчилиги

Бачадон бўйни саратони самарали олдини олиш мумкин бўлган саратон турларидан биридир. Деярли барча ҳолатлар инсон папилломавируси (HPV) билан боғлиқ, аммо бу хавфга таъсир қилувчи ягона омил эмас. Турмуш тарзи, ёш, жинсий хулқ-атвор, гормонал дорилар ва ҳатто ижтимоий шароитлар ҳам муҳим рол ўйнайди.

Ёш

Касалликнинг ривожланиш хавфи ёш билан ортади, лекин 35 ёшдан 55 ёшгача энг юқори даражага этади. 20 ёшгача бўлган ёш аёллар касалликдан деярли таъсирланмайди ва кекса аёлларда (85 ёшдан кейин) хавф яна камаяди. Бу организмдаги гормонал ўзгаришлар ва HPV фаоллигига боғлиқ.

Жинсий ҳаёт омиллари

HPV жинсий йўл билан юқади, шунинг учун жинсий хулқ-атвор шакллари хавфга бевосита таъсир қилади. Хавфи юқори бўлган сабаблар билан танишиб чиқинг. Улар;

  • Жинсий фаолият қанчалик эрта бошланса (18 ёшдан олдин), инфекция хавфи шунчалик юқори бўлади.
  • Кўп сонли ҳамкорлар (ҳаётда 5 дан ортиқ) хавфни деярли уч баравар оширади.
  • Агар шерик бир неча марта жинсий алоқада бўлса ёки жинсий йўл билан юқадиган инфекция (масалан, хламидия ёки герпес) билан касалланган бўлса, хавф ҳам ортади.
  • 17 ёшдан олдин туғилган ёки 5 дан ортиқ ҳомиладор бўлган аёллар инфекцияни юқтириш эҳтимоли кўпроқ.
  • Эркаклардаги суннат аёлларда HPV инфекцияси эҳтимолини камайтиради.

Дори-дармонлар ва ИВФ

Гормонал контратсептив воситалардан узоқ муддатли фойдаланиш бачадон бўйни саратони хавфини бироз ошириши мумкин, аммо уни тўхтатгандан кейин 5-10 йил ичида нормал ҳолатга қайтади. Отоиммüн касалликларда ёки орган трансплантациясидан кейин иммуносупрессантлар (иммунитетни пасайтирадиган дорилар) доимий HPV инфекцияси хавфини оширади. ОИВ билан касалланган аёллар ҳам хавф остида. Бироқ, бепуштликни даволаш, шу жумладан ИВФ, саратон хавфини оширмайди; аксинча, бундай муолажаларни ўтказаётган аёллар кўпроқ шифокорлар назоратида бўлиб, мунтазам текширувдан ўтадилар.

Атроф муҳит ва яшаш жойи

Атроф-муҳитнинг ифлосланиши билан бевосита алоқаси исботланмаган. Бироқ қишлоқ ва кам таъминланган ҳудудларда яшовчи аёллар профилактика ёрдами ва шифокорлардан фойдаланиш имконияти чекланганлиги сабабли кўпроқ касал бўлиб қолишади. Скрининг ва эмлаш дастурлари бўлмаган мамлакатларда, айниқса Африка, Лотин Америкаси ва Осиёда ўлим даражаси сезиларли даражада юқори.

Ҳаёт тарзи

Чекиш, айниқса скуамоз ҳужайрали карсинома хавфини тахминан 1,5 баравар оширади. Спиртли ичимликлар билан алоқаси топилмади, лекин гиёҳванд моддаларни истеъмол қилиш (айниқса, опиоидлар) биргаликда инфекциялар ва хавфли жинсий алоқалар туфайли хавфни оширади.

Хавфни нима камайтиради?

  • HPV га қарши эмлаш вирус келтириб чиқарадиган 10 саратон касаллигидан 9 тасидан ҳимоя қилади. Энг самарали эмлаш жинсий фаолият бошланишидан олдин (11–12 ёшда), аммо эмлаш 45 ёшгача бўлган катталар аёллар учун ҳам фойдалидир.
  • Доимий скрининг (ПАП ва HPV тестлари) саратондан олдинги ўзгаришларни аниқлашга ва уларни эрта даволашга ёрдам беради. Скрининг амалга оширилган мамлакатларда ўлим даражаси 70% га камайди.
  • Презервативдан фойдаланиш ва эркакларни суннат қилиш HPV ва бошқа инфекциялар хавфини камайтиради.
Бачадон бўйни саратони белгилари

Бачадон бўйни саратони дастлабки босқичларида кўпинча симптомсиз ўтади. Ўсма сезиларли даражада катталашганда бирламчи белгилар пайдо бўлади:

  • Қонли ажралмалар;
  • Қиндан кескин қон кетиши;
  • Жинсий алоқа пайтида ноқулайлик;
  • Давомий ҳайз;
  • Қориннинг пастки қисмидаги оғриқ;
  • Оёқларнинг шишиши;
  • Вазннинг кескин камайиши;
  • Белда оғриқ;
  • Дефекациянинг бузилиши;
  • Умумий заифлик;
  • Қиндан ёқимсиз ҳидли ажралма;
  • Сийдик чиқаришдаги ноқулайлик;
  • Кучли чарчоқ;

Ушбу аломатлар бошқа гинекологик касалликларда ҳам бўлиши мумкин, шунинг учун диагностика муҳимдир.

Мурожаат қилиш
Бачадон бўйни саратони аниқлаш усуллари

Бачадон бўйни саратони — дастлабки босқичларда деярли аломатсиз кечадиган касалликлардан биридир. Шу сабабли уни ўз вақтида ва аниқ ташхислаш жуда муҳим. Замонавий текширув усуллари касалликни эрта босқичда аниқлаш ва энг тўғри даволаш йўлини танлаш имконини беради. Диагностика нимадан бошланади?

Суҳбат

Шифокор аёлнинг шикоятларини, ҳайз сиклининг хусусиятларини, жинсий ҳаётини, сурункали касалликларини, гормонал дори воситаларини қабул қилаётган-йўқлигини аниқлайди, шунингдек хавф омилларини (масалан, чекиш ёки ОИВ/Впч инфексияси) баҳолайди.

Гинекологик кўрик

Кейин гинекологик кўрик ўтказилади — бу бачадон бўйни ва яқин жойлашган органларнинг ҳолатини текшириш имконини беради. У қуйидагиларни ўз ичига олади:

  • Кўзгуда кўрик — шифокор бачадон бўйнини тўғридан-тўғри кўради.
  • Икки қўлли (бимануалл) текширув — шифокор бачадон ва қўшимчаларни қин ва қорин девори орқали пайпаслаб баҳолайди.
  • Ректовагинал текширув — тос соҳасидаги тўқималарни ва параметриал жойларни аниқлаш учун ўтказилади.

Бу текширувлар бир неча дақиқа давом этади ва, одатда, оғриқсиз бўлади.

Инвазив усуллар

Ташхисни тасдиқлашнинг асосий усули — биопсия, яъни бачадон бўйнидан кичик тўқима намунаси олиб, уни микроскоп остида текширишдир. Фақат гистологик таҳлил орқали саратон ҳужайраларининг мавжудлиги аниқ тасдиқланади.

  1. Стандарт биопсия

    Шифокор шубҳали жойдан кичик тўқима парчасини олади.

  2. Нишонли биопсия

    (колпоскопия остида) — агар бачадон бўйни ташқи томондан нормал кўринса, лекин Папаниколау (ПАП) тести шубҳали натижа кўрсатган бўлса, қўлланилади.

  3. Конизация

    ёки электропетля эксизияси — каттароқ тўқима бўлаги олинади, бу нафақат ташхис қўйиш, балки саратондан олдинги ўзгаришларни бутунлай олиб ташлаш имконини беради.

Ноинвазив усуллар

Булар организм тўқималарига бевосита аралашувсиз ўтказиладиган текширувлардир:

  1. УЗИ

    Тос аъзоларининг УЗИ — ўсимтанинг мавжудлиги ва ҳажмини аниқлайди.

  2. МРТ

    ўсимтанинг тарқалиш даражаси ва қўшни органларга таъсирини энг аниқ кўрсатади.

  3. КТ

    ёки ПЕТ-КТ — лимфа тугунлари ва бошқа органлардаги метастазларни аниқлаш имконини беради.

Агар ўсимта сийдик пуфаги ёки тўғри ичакка ўтган бўлиши мумкин деб тахмин қилинса, тсистоскопия ёки колоноскопия ўтказилади.

Диагностика усулларини танлаш

Қайси текширув ўтказилиши — бу касаллик босқичига, беморнинг умумий аҳволига, тиббий техника мавжудлигига ва мутахассиснинг тажрибасига боғлиқ. Айрим ҳолларда ташхисни аниқлаштириш учун бир неча усул биргаликда қўлланилади — масалан, биопсия УЗИ ёки КТ назорати остида ўтказилади. Энг асосийси - бачадон бўйни саратонини ташхислаш ҳар доим комплекс ёндашувни талаб қилади. У қуйидагиларни ўз ичига олади:

  1. беморни сўровдан ўтказиш ва тарихини йиғиш;

  2. гинекологик текширув;

  3. биопсия — ташхисни тасдиқлаш учун;

  4. визуализация усуллари (УЗИ, МРТ, КТ, ПЕТ-КТ) — босқични ва ўсимта тарқалишини аниқлаш учун.

Мурожаат қилиш

Портал контентини такомиллаштириш бўйича таклиф ва мулоҳазаларингиз бўлса, уларни n.akhatov@asr.gov.uz электрон почта манзилига юборишингизни сўраймиз.