Кўкрак бези саратони нима?
Кўкрак бези саратони (КБС) – аёллар орасида энг кўп учрайдиган онкологик касалликдир. КБС бу – кўкрак ҳужайраларининг саратон ҳужайраларига айланиши натижасида юзага келадиган касаллик. Кўкрак саратони ўпка саратонидан кейин иккинчи энг кенг тарқалган саратон тури бўлиб, аёллар орасида биринчи ўринда туради. ЖССТ маълумотларига кўра, ҳар йили 1,5 миллион аёлга кўкрак бези саратони ташхиси қўйилади. Ушбу касаллик 13 ёшдан 90 ёшгача бўлган аёлларнинг тахминан 10 фоизида учрайди. Эркаклар ушбу касалликка камроқ чалинадилар (1%). Касалликдан ўлим ҳолатлари тахминан 50% ни ташкил қилади.
Саратон ўсимтаси хавфсиз ўсмадан фарқли ўлароқ тезроқ ўсади ва метастаз йўли билан бошқа органларга жуда фаол тарқалади ҳамда лимфа тугунларига ҳам таъсир қилади.
Кўкрак бези саратони босқичлари
Даволанишни бошлашдан олдин шифокор нима билан иш олиб бораётганини аниқ билиши керак. Диагностика бир нечта муҳим саволларга жавоб беради:
- ўсма ёмон сифатлими?
- унинг ўлчами қандай?
- лимфа тугунлари ёки бошқа аъзоларга тарқалганми?
- ўсмада қандай хусусиятлар мавжуд?
Айнан шу жавобларга қараб даволаш йўналиши ва натижаси белгиланади.
-
Диагностиканинг асосий босқичлари
Шифокор аввало кўкрак безларини ва лимфа тугунларини кўздан кечиради ва пайпаслаб текширади. Сўнг маммография ёки сут безлари ва лимфа тугунларининг УТТ текширувини тайинлайди.
-
Биопсия ва тўқима таҳлили
Ташхисни тасдиқлаш учун ўсма тўқимаси микроскоп остида ўрганилади. Бунинг учун биопсия ўтказилади — шифокор ўсмадан кичик бўлакча олиб, лабораторияга юборади.
-
Гистологик ва ИГХ таҳлил
Гистологик таҳлил ўсмада қандай ҳужайралар борлигини кўрсатади, иммуногистокимёвий (ИГХ) эса ўсманинг турини аниқлашга ёрдам беради:
- гормонга таъсирчан ретсепторлар (эстроген, прогестерон) борми;
- ҲЕР2 оқсили аниқланадими;
- ҳужайралар қанчалик тез бўлинади (Кўрсаткич Ки-67).
Ушбу маълумотлар асосида қандай даволаш — жарроҳлик, гормонтерапия, таргетли ёки кимётерапия — энг мос келиши аниқланади.
-
Метастазларни аниқлаш
Агар ўсма катта, лимфа тугунлари зарарланган ёки тарқалиш белгилари бўлса, КТ ўтказилади. Заруратда суяклар остсинтиграфияси ёки ПЕТ-КТ ҳам тавсия этилади.
КТ — кўкрак, қорин ва чаноқни текшириш.
Суяклар остсинтиграфияси — суяк метастазларини аниқлаш.
ПЕТ-КТ — майда метастазларни аниқлаш.
МРТ — мия ва орқа мияни текшириш.
Агар беморда асаб тизими билан боғлиқ аломатлар (бош оғриши, мувозанат бузилиши) бўлса, мия ёки орқа миянинг МРТ текшируви ўтказилади.
-
Генетик тест
Баъзи сут бези саратони турлари ирсий ген мутациялари билан боғлиқ — энг кўп БРСА1 ва БРСА2 генлари. Генетик шифокор маслаҳати ва таҳлил қуйидаги ҳолларда тавсия этилади:
- 45 ёшгача бўлган аёллар учун;
- 60 ёшгача бўлган уч марталик салбий (трипле-негативе) саратон ҳолатларида;
- агар оила тарихида кўкрак, тухумдон, простата ёки ошқозон ости бези саратони бўлган бўлса;
- кўкрак бези саратони аниқланган эркаклар учун.
Бундай мутацияни аниқлаш фақат даволаш усулини танлашда эмас, балки оила аъзолари учун хавфни баҳолашда ҳам муҳимдир.
-
Даволанишдан олдинги таҳлиллар
Даволашни бошлашдан олдин организмнинг умумий ҳолатини баҳолаш керак. Шифокор қуйидаги таҳлилларни буюради:
қоннинг клиник ва биокимёвий таҳлили;
қон ивиш тизимини баҳоловчи коагулограмма;
сийдик таҳлили;
ҳомиладорлик тести (бола туғиш ёшидаги аёллар учун).
Бу таҳлиллар даволашни хавфсиз ва тўғри режалаштиришга ёрдам беради.
Энг муҳими!
Замонавий диагностика нафақат саратонни тасдиқлайди, балки унинг қандай ривожланаётганини ҳам кўрсатади. Маълумот қанчалик тўлиқ ва аниқ бўлса, даволаш шунчалик самарали бўлади. Шу йўл билан тўлиқ соғайиш имконияти ошади.
Кўкрак бези саратони сабаблари
Аёллар
Эркакларга қараганда кўкрак бези саратони билан касалланиш эҳтимоли кўпроқ
Улғайган ёш
Кўкрак бези саратони хавфи ёшга қараб ортади (кўпинча 35 ёшдан кейин)
Кўкрак касалликлари
Шахсий анамнезда кўкрак касаллиги билан оғриш (лобуляр карсинома ин ситу, атипик кўкрак гиперплазиясини аниқлайдиган кўкрак биопсияси)
Бошқа касалликлар
Бепуштлик, жинсий аъзоларнинг яллиғланиши, лактациянинг бузилиши
Ирсий генлар
Кўкрак саратони хавфини оширадиган баъзи ген мутациялари ота-онадан болага ўтиши мумкин. Энг кўп учрайдиган ген мутациялари БРСА1 ва БРСА2.
Радиация таъсири
Агар сиз болалигингиз ёки ёшлигингизда кўкрак қафасидаги нур терапиясини олган бўлсангиз, кўкрак саратони хавфи ортади.
Бошқа касалликлар
Қандли диабет, семизлик, атеросклероз, иммунитет танқислиги
Кеч туғиш
Биринчи фарзандини 30 ёшдан кейин дунёга келтирган аёлларда кўкрак бези саратони хавфи ортиши мумкин
Гормон терапияси
Климакс белгилари ва аломатларини даволаш учун эстроген ва прогестеронни бирлаштирган гормон терапияси дори-дармонларини қабул қилиш
Зарарли одатлар
спиртли ичимликлар ичиш, заҳарланиш, чекиш
Кўкрак бези саратони белгилари
Кўкракдаги қаттиқлик ёки “шиш” пайдо бўлиши
Кўпчилик ҳолларда бу ўсма яхши сифатли бўлади, лекин баъзи белгилар саратон эҳтимолини оширади:
- ўсма жуда зич, “тошдек қаттиқ”;
- тери остида ёмон силжийди;
- қирралари нотекис, ғадир-будир;
- одатда оғриқсиз.
Баъзан ўсмани қўл билан сезиш мумкин, ҳатто маммография уни кўрсатмаса ҳам. Шу сабабли ҳар қандай текширувдан олдин шифокор кўриги зарур.
Тери ўзгаришлари
Саратон фақат ўсма билан эмас, балки кўкрак териси ўзгаришлари билан ҳам намоён бўлиши мумкин:
- қизариш ёки сабабсиз кўкариш;
- шиш, терининг қалинлашиши ёки зичлашиши;
- терининг ёки сўрғичнинг тортилиши (ичкарига кириб кетиши);
- қуруқлик, тошма, тузалмас яралар;
- сўрғич ёки ареола соҳасида яра ёки экзема.
Бу белгилар ўсма терига яқин жойлашганда пайдо бўлади.
Сўрғичдан ажралмалар
Ажралмалар ҳар доим ҳам саратонни англатмайди. Кўпинча улар яхши сифатли ўзгаришлар — папиллома, яллиғланиш ёки вақтинчалик ҳолатлардир. Аммо қуйидаги белгилар бўлса, эҳтиёт бўлиш керак:
- ажралмалар ўз-ўзидан, босмасдан пайдо бўлади;
- фақат битта сўрғичдан чиқади;
- фақат битта нуқтадан (битта канал) томчи ажралади;
- ажралмалар қон аралаш бўлади.
Бундай ҳолларда шифокорга мурожаат қилиб, текширувдан ўтиш лозим.
Лимфа тугунларидаги белгилар
Саратон қўлтиқ ости, ўмров усти ёки ости лимфа тугунларининг катталашуви билан ҳам намоён бўлиши мумкин.
Одатда бу тугунлар билинмайди, лекин касалликда улар катталашиб, ҳаракатда ноқулайлик ёки шиш ҳиссини келтириб чиқаради.
Ҳар доим ҳам лимфа тугунининг катталашиши саратон белгиси эмас — бу инфекцияга жавоб бўлиши ҳам мумкин. Аниқлик киритиш учун биопсия ўтказилади: шифокор тўқимадан кичик намунани олиб, лабораторияда текширади.
Шифокор кўриги
Қабул вақтида шифокор (гинеколог, маммолог ёки онколог) сиздан қуйидагилар ҳақида сўрайди: яқин қариндошларингизда кўкрак бези саратони бўлганми, ҳайз қачон бошланган ва тугаган, охирги ҳайз қачон бўлган, ҳомиладорлик ва эмизиш қандай ўтган, ҳозирда қандай дори воситалари қабул қилинмоқда. Бу маълумотлар шифокорга хавф омилларини баҳолашда ёрдам беради.
Агар сиз кўкрагингизда ўзгаришларни сезсангиз, бу ҳақда шифокорга албатта хабар беринг. Айниқса, бу ўзгаришлар ҳайз даври билан боғлиқлигини, яъни маълум кунларда кучайиши ёки ўтиб кетишини аниқлаштириш муҳим.
Кўрик вақтида шифокор кўкракни ва қўлтиқ ости соҳасини диққат билан кўздан кечиради ва пайпаслаб текширади. Катталашган лимфа тугунлари яллиғланиш ёки ўсманинг тарқалганини кўрсатиши мумкин ва қўшимча текширувни талаб қилади.
Аниқроқ натижага эришиш учун шифокор сиздан туриш, ўтириш ёки ётиш ҳолатида бўлишингизни сўраши мумкин. Агар текширув пайтида оғриқ ёки ноқулайлик сезсангиз, бу ҳақида дарҳол шифокорга айтинг.
Кўкракни ўз-ўзини текшириш
Ўз-ўзини текшириш керакми?
Ўз-ўзини текшириш кўкрак бези саратонини эрта аниқлаш усули ҳисобланмайди. Шунга қарамай, бу усул фойдали бўлиши мумкин: у сизга кўкрагингизнинг ҳолатини яхшироқ билишга ва ўзгаришларни эрта пайқашга ёрдам беради.
Ўз-ўзини текширишни қандай бажариш керак?
Кўкрак тўқимаси ҳайз сикли босқичларига қараб ўзгаради, шунинг учун энг қулай вақт ҳайз бошланганидан 5–7 кундан кейинги кун ҳисобланади. Менопаузадаги аёллар ҳар ойда бир хил санани танлаб, шу куни текширувни ўтказишлари тавсия этилади.
1-босқич
Аввал ойнага қараб, қўлларингизни пастга тушириб туринг. Кўкрак шаклига, симметриясига, тери ва сўрғич ҳолатига эътибор беринг.
2-босқич
Сўнг қўлларингизни бош орқасига қўйиб, яна кўкрагингизни кўриб чиқинг. Кўкрак шаклига, симметриясига, тери ва сўрғич ҳолатига эътибор беринг.
3-босқич
Пайпаслаб текшириш. Энг қулай ҳолат — ётган ҳолда, чунки бу пайтда кўкрак тўқимаси бир текис тарқалади ва тери тузилишини яхшироқ сезиш мумкин. Текширувни душда, қўл ва кўкрак терисини совунлаб, бармоқларни осонроқ ҳаракатлантириш учун ҳам бажариш мумкин. Бармоқларингиз учлари билан юмшоқ босиб, кўкракнинг барча қисмларини бирма-бир текширинг. Буни юқоридан пастга, айлана шаклида ёки марказдан ташқарига қараб амалга ошириш мумкин — гўё кўкракни бир нечта секторларга бўлаётгандек.
4-босқич
Шундан сўнг эҳтиётлик билан сўрғични босинг ва суюқлик бор ёки йўқлигини текшириб кўринг. Кейин қўлтиқ ости соҳасини пайпаслаб чиқинг.
Ўз-ўзини текшириш профессионал скрининг ўрнини боса олмайди, лекин ўз танангизни яхшироқ билишга ёрдам беради. Агар сиз ўз танангизнинг нормал ҳолатини билсангиз, ҳар қандай ўзгаришни эрта пайқайсиз ва ўз вақтида шифокорга мурожаат қиласиз.
Қачон шифокорга мурожаат қилиш керак?
Агар ўз-ўзини текшириш вақтида қуйидаги ўзгаришлардан бирини сезсангиз, шифокорга мурожаат қилишни кечиктирманг:
- кўкрак шакли ёки ҳажмининг ўзгариши;
- қаттиқлик ёки шиш пайдо бўлиши;
- тери ҳолатининг ўзгариши — ичкарига тортилиш, қизариш, қуруқлашиш;
- сўрғичнинг тортилиши ёки жойининг ўзгариши;
- сўрғичдан суюқлик чиқиши.