Skrining nima?
Skrining – kasalliklarni (jumladan, saraton) aniq belgilari namoyon boʻlgunga qadar erta aniqlash dasturidir. U hech qanday shikoyati boʻlmagan odamlarning katta qismi uchun oʻtkaziladi. Tekshiruvdan oʻtganlarning aksariyati sogʻlom boʻladi. Biroq, agar shubhali oʻzgarishlar aniqlansa, odam qoʻshimcha tekshiruvdan oʻtishi kerak boʻladi.
Skrining yordamida kasallikni davolash eng samarali boʻlgan erta bosqichda “ushlashga” urinadi. Ushbu bosqichda oʻsimta hali organdan tashqariga tarqalmagan yoki yoqimsiz simptomlarni keltirib chiqarmagan.
Skrining profilaktikadan qanday farq qiladi?
Profilaktika – bu kasallikning rivojlanish xavfini yoki mavjud holatning asoratlarini kamaytirishga qaratilgan chora-tadbirlar majmui. Masalan, qon tomir kasalliklarini oldini olish uchun ratsiondan qizarib pishgan va yogʻli ovqatlarni chiqarib tashlash. Yoki teri saratoni rivojlanish ehtimolini kamaytirish uchun quyoshdan himoyalovchi kremlardan foydalanish va quyoshga taʼsir qilishni cheklash. Demak, oldini olish insonning kelajakdagi farovonligi uchun rioya qiladigan aniq qoidalar sifatida belgilanadi. Uning maqsadi saraton rivojlanishining oldini olishdir.
Boshqa tomondan, skrining har bir kasallik uchun maxsus testlarni oʻtkazishni oʻz ichiga oladi: koʻkrak bezi saratoni uchun mammografiya, yoʻgʻon ichak saratoni uchun najasda yashirin qon tekshiruvi va boshqalar. Maqsad saratonni erta bosqichda, uni samarali davolash mumkin boʻlgan vaqtda aniqlash va kasallikdan oʻlim darajasini kamaytirishdir.
Skrining usullari
Bugungi kunda shifokorlar sut bezlarini tekshirish uchun uchta asosiy usuldan foydalanadilar:
- Mammografiya;
- Ultratovush tekshiruvi (UTT);
- Magnit-rezonans tomografiya.
Mammografiya
Mammografiya — “oltin standart”
Mammografiya sut bezi saratonini erta aniqlashning asosiy usuli. Bu past dozalarda rentgen nuri yordamida olingan koʻkrak suratidir. Jarayon 10–15 daqiqa davom etadi va ikki yoʻnalishda — toʻgʻridan-toʻgʻri va yon tomondan oʻtkaziladi. Tekshiruvdan oldin kiyim va zargarlik buyumlarini beldan yuqorisigacha yechish kerak. Har bir sut bezi apparat plastinalari orasiga joylashtiriladi va biroz siqiladi. Bu qisqa vaqt davom etadi, xavfsiz va odatda ogʻriqsiz.
Mammografiya homiladorlik yoki emizish davrida oʻtkazilmaydi. 40 yoshgacha boʻlgan ayollarda bu usul kamroq samara berishi mumkin, chunki ularning sut bezlari toʻqimasi zichroq boʻladi.
Cheklovlariga qaramay, mammografiya butun dunyoda eng samarali skrining usuli deb tan olingan. Aynan shu tekshiruv yordamida sut bezi saratonidan oʻlim darajasi kamaydi.
UTT
UTT yordamida sut bezlari va u bilan bogʻliq limfa tugunlari tekshiriladi. Jarayon ogʻriqsiz, nurlanishsiz va taxminan 15 daqiqa davom etadi.
Ayol yotgan holatda boʻladi, shifokor maxsus gel surtadi va datchik yordamida koʻkrak toʻqimalarini turli burchaklardan koʻradi. UTT natijalari mammografiyani toʻldiradi va shubhali joylarni aniqlashga yordam beradi.
MRT
MRT sut bezlarining uch oʻlchamli tasvirini olish imkonini beradi. Bu zamonaviy, ammo hamma uchun moʻljallanmagan usul. U asosan yuqori xavf guruhidagi ayollar uchun, masalan, irsiy moyilligi bor bemorlar uchun qoʻllaniladi.
Jarayon magnit tomografda oʻtkaziladi. Bemor qorniga yotadi va 30–40 daqiqa davomida harakatsiz qoladi. Agar yurak stimulyatori yoki metall implantlar boʻlsa, bu haqda oldindan shifokorga aytish kerak.
MRT baʼzan saraton bilan bogʻliq boʻlmagan sohalarni ham koʻrsatishi mumkin, bu esa ortiqcha tashxis qoʻyish yoki keraksiz biopsiyalarga olib keladi. Shu sababli bu usul faqat shifokor tavsiyasiga binoan qoʻllaniladi.
Kimlarga skrining tavsiya etiladi
Oʻzbekiston davlat dasturi (PQ-402)
Oʻzbekiston davlat dasturiga koʻra, 30–65 yoshdagi ayollar har ikki yilda bir marta birlamchi saralashdan oʻtkaziladi. 30–44 yoshda koʻkrak bezlari ultratovush tekshiruvi (UTT), 45–65 yoshda mammografiya koʻzda tutilgan.
- mammografiya: 45–65 yoshdagi ayollar, 2 yilda bir marta;
- UTT: 30–44 yoshdagi ayollar, 2 yilda bir marta;
- HPV-test: 30, 40 va 50 yoshdagi ayollar (natija manfiy boʻlsa — keyingisi 10 yildan keyin);
- oʻz-oʻzini tekshirishga chaqiriq.
Xalqaro tavsiyalar
- 40 yoshdan 75 yoshgacha boʻlgan ayollar — mammografiya har ikki yilda bir marta. Bu sut bezi saratonini erta aniqlashning eng ishonchli usuli.
- 40 yoshgacha boʻlgan ayollar — har oyda muntazam koʻkrakni oʻz-oʻzini tekshirish tavsiya etiladi. Eng yaxshi vaqt — hayz koʻrish boshlanganidan 5–7 kun oʻtib. Oʻz-oʻzini tekshirish oʻzgarishlarni erta payqash va shifokorga oʻz vaqtida murojaat qilishga yordam beradi.
- Agar irsiy moyillik (yaqin qarindoshlarda koʻkrak yoki tuxumdon saratoni) yoki boshqa xavf omillari mavjud boʻlsa, shifokor 25–30 yoshdan boshlab sut bezlarining UTT tekshiruvini tavsiya qilishi mumkin.
- 75 yoshdan keyin mammografiyaning zarurligi sogʻliq holati va shifokor tavsiyasiga qarab belgilanadi.
Qayerda o'tish mumkin
- oilaviy shifokorlik punktlari;
- tuman poliklinikalari (onkologik ogohlik xonalari);
- Ona va bola salomatligi markazi va uning filiallari;
- davlat dasturi doirasida — bepul.